ABD’de her yıl 476 bin kişiye Lyme hastalığı teşhisi konuyor

Kene ısırması kaynaklı Lyme hastalığı vakaları artışta. Ancak bilim insanları bunu önlemenin yollarını arıyor.Köpeğimin tüyleri arasından kıvrık duran keneleri her çıkardışımda, aklıma kendi Lyme hastalığı deneyimim geliyor. Lyme hastalığı, kene ısırıkları yoluyla bulaşan bakteriyel bir enfeksiyon. Beni ısıran geyik kenesini hiç bulamadım, ancak grip benzeri üşüme nöbetlerini, vücut ağrılarını ve kolum boyunca yayılan döküntüleri hatırlıyorum. Bir aylık yoğun antibiyotik tedavisi enfeksiyonu temizledi ve o zamandan beri başka bir sorun yaşamadım. Ancak herkes bu kadar şanslı değil.Lyme hastalığı, oval ya da dairesel bir döküntünün yanı sıra grip benzeri belirtilere de neden olabilir.Kısa vadede tedavi edilmeyen enfeksiyonlar, takip eden aylarda ve yıllarda yorgunluk, vücut ağrıları veya sinir hasarı gibi potansiyel olarak yaşamı zorlaştıran sorunlara yol açabilir.Bu arada, ABD’de her yıl tahminen 476 bin Lyme hastalığı teşhisi konuluyor ve keneler yaşam alanlarını genişlettikçe bu risk de büyüyor. Şu anda insanlarda Lyme hastalığını önlemek için lisanslı bir aşı bulunmuyor, ancak bu durum yakında değişebilir. Bilim insanları ayrıca enfeksiyonları önlemeye yardımcı olacak başka stratejiler de geliştiriyor.Bu, özellikle dirençli bir bakteri grubuna ve onların örümceğe benzeyen taşıyıcılarına karşı verilen mücadele ve giderek kızışıyor.

Maryland’daki Johns Hopkins Lyme ve Kene Kaynaklı Hastalıklar Araştırma ve Eğitim Enstitüsü’nde moleküler mikrobiyoloji ve immünoloji yardımcı doçenti olan Thomas Hart, “Son dönemde başvurular arttı, çok daha fazla insanın enfekte olduğunu görüyoruz” diyor: “Yeni bir önleyici yöntem bulunması için elverişli bir zamandayız.”Büyüyen bir halk sağlığı tehdidiKene popülasyonları, ormanların ve geyik popülasyonlarının genişlemesi ile iklim değişikliğinin daha ılıman kışlar yaratması nedeniyle Avrupa ve ABD genelinde yayılıyor.Ve birçok yerde kene mevsimi genellikle ilkbahardan sonbahara kadar sürse de, iklim değişikliği artık giderek daha uzun, bazen de yıl boyunca süren kene ısırıklarına yol açıyor.Keneler, insanlara bulaşabilen çok sayıda patojen taşır ve bunlar arasında ensefalit (beyin iltihabı), anaplazmozis ve babesiyoz da bulunan çeşitli hastalıklara neden olabilir.Ancak bazı Borrelia bakterilerinin yol açtığı Lyme hastalığı, Avrupa ve Kuzey Amerika’da kene kaynaklı hastalıklar arasında en yaygın olanı.Labradorum Walter bugün bile kenelerin taşıdığı hastalıklardan etkilenmeden uzun otların arasında koşup oynamaya devam ediyor.Walter, Lyme hastalığına karşı aşılı ve pireleri, keneleri ve sivrisinek ısırıklarıyla bulaşan bir hastalık olan kalp kurdunu önlemek için her ay çiğnenebilir tabletini, sürülebilir peynirin arasında yiyor.Şu anda köpekler ve kediler için çeşitli kene karşıtı tedaviler bulunuyor.Bunlar genellikle keneler beslenmeye başladıktan sonra onları öldüren kimyasallara dayanıyor; ya doğrudan cilde uygulanan tedaviler, ya tasma yoluyla yayılan ürünler ya da tablet şeklinde verilen ilaçlar oluyor.Buna karşılık insanlar için önleyici ilaçlar geliştirmek hiç de kolay değil. İnsanlar üzerinde yapılan çalışmalar, hayvanlar üzerindeki çalışmalara kıyasla daha zor ve daha maliyetli. İnsanlarda yürütülen deneylerde bilim insanlarının genellikle çok sayıda katılımcıyı araştırmaya dahil etmesi ve günlük yaşamlarını sürdürürken onları takip etmesi gerekiyor. Bunun nedeni, katılımcıların yalnızca küçük bir bölümünün kene tarafından ısırılıp kene kaynaklı bir hastalığa yakalanacak olması ve aşının ya da ilacın işe yarayıp yaramadığını gösterebilmek için yeterli sayıda enfeksiyon görülmesinin gerekmesi.Hayvan deneylerinde ise araştırmacılar çoğu zaman enfekte keneleri doğrudan hayvanların üzerine yerleştiriyor ve bu da belirli bir kene kaynaklı patojenle enfekte olmalarını neredeyse garanti ediyor; böylece deneylerin yürütülmesi daha kolay hale geliyor.Ancak bilim insanları, Lyme hastalığı için insanlarda bu tür deneyleri yapmakta tereddüt ediyor.Bunun nedenlerinden biri, insanlarda hastalığın kalıcı ve uzun süreli semptomlara yol açma riskini almak istememeleri.Massachusetts’teki Tufts Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde immünoloji profesörü olan ve insanlar için kene karşıtı stratejiler geliştirmek üzere çeşitli şirketlerle çalışmış Linden Hu, “Sanırım hiç kimse Lyme için gönüllü olmaz” diyor.Hu, bunun bu tür ürünlerin onay almasını zorlaştırdığını açıklıyor.Bununla birlikte, 1998 yılında ABD’de LYMErix adı verilen ve insanlar için üretilen bir Lyme hastalığı aşısı onaylanmıştı. Aşı, 10 binden fazla katılımcının yer aldığı bir deneyde test edildi ve hastalığı önlemede %76 etkinlik gösterdi. Ancak özellikle artrit olmak üzere yan etkilere ilişkin haberler ve davalar nedeniyle talep düşük kaldı. Sağlık yetkilileri 2002 yılında verileri gözden geçirdi ve bir güvenlik riski bulunduğuna dair kanıt tespit etmedi.Buna rağmen aşının üreticisi, talep yetersizliğini gerekçe göstererek aynı yıl aşının üretimini durdurdu.Aşı geliştirme çabalarıŞimdi ise kene kaynaklı hastalıklar açısından risk altında bulunan insanların sayısının artması, önleme çalışmalarına yönelik yeni yatırımları teşvik ediyor.Özellikle Lyme hastalığına karşı yeni bir aşı arayışı hız kazanıyor ve sonuç vermeye başlıyor.Şu ana kadar en ileri aşamadaki aşı adayı, Pfizer ve Valneva tarafından geliştirilen PF-07307405.Bu aşı, eski LYMErix aşısı ve köpekler için tasarlanan aşılarla benzer bir şekilde, Lyme hastalığına neden olan Borrelia burgdorferi bakterisinin yüzeyindeki OspA adlı proteinin bir parçasını hedef alıyor.Aşı, kişinin bağışıklık sistemini, ABD ve Avrupa’da bulunan OspA’nın yaygın altı çeşidine karşı antikor üretmeye teşvik ediyor.Daha sonra enfekte bir kene kişiyi ısırıp kanla beslendiğinde, kişinin antikorlarını da bünyesine alıyor.Kenenin içinde bu antikorlar OspA’ya bağlanarak bakterinin keneden dışarı çıkmasını engelliyor.Hart, “Antikorlarınız, bakteri henüz kenenin içindeyken onunla savaşabiliyor ve böylece enfeksiyonu en baştan önlüyor” diyor.Bu yılın başlarında Pfizer, yeni bir müdahalenin mevcut yöntemler ya da plaseboyla karşılaştırıldığı ve güvenliğinin değerlendirildiği Faz 3 denemesinin sonuçlarını açıkladı. Bu çalışmaya 9.400’den fazla kişi katıldı ve dört dozluk uygulamanın Lyme hastalığını önlemede %70’in üzerinde etkili olduğu görüldü.Ancak deneme sırasında beklenenden daha az katılımcıda Lyme hastalığı geliştiği için sonuçlar ekibin umduğu kadar kesin olmadı.Önemli bir güvenlik sorunu tespit edilmedi ve Pfizer bir basın açıklamasında aşının potansiyeline güvendiğini ve olası onay için ABD’deki düzenleyici kurumlara başvurmayı planladığını belirtti.New York’taki Cornell Üniversitesi Veterinerlik Fakültesi’nde yardımcı doçent ve ortaya yeni çıkan bulaşıcı hastalıklar araştırmacısı olan Laura Goodman, “Kullanıma sunulur sunulmaz kesinlikle yaptıracağım” diyor.Benzer şekilde Moderna da OspA’yı hedef alan iki Lyme hastalığı aşısını test ediyor. Her iki aşı da Faz 2 aşamasında. Faz 2, bir aşının güvenli olup olmadığını ve ne kadar etkili olabileceğini Faz 1’e göre daha geniş bir insan grubunda deniyor. Bu arada Yale Üniversitesi araştırmacıları, bağışıklık sistemini kene tükürüğüne yanıt vermeye teşvik eden bir aşı üzerinde çalışıyor.Bu aşı henüz insanlar üzerinde denenmedi.Antikorlar ve diğer ilaçlarBir başka seçenek ise aşıyı tamamen devre dışı bırakmak. Massachusetts’teki UMass Chan Tıp Fakültesi’nde tıp profesörü olan Mark Klempner, 10 yılı aşkın süredir OspA’yı hedeflemek üzere tasarlanmış bir enjeksiyon geliştiriyor. Aşılar bağışıklık sistemini antikor üretmeye teşvik ederek çalışırken, bu yöntem önceden üretilmiş antikorları doğrudan kişiye veriyor.Koruma için gerekli düzeyde antikorun emilmesi yalnızca iki gün sürüyor ve dört ay boyunca koruma sağlıyor.Lyme hastalığı, kenelerin bulunduğu her yerde görülmüyor.Örneğin ABD’nin güneydoğusunda hastalığa nadir yakalanılıyor, çünkü burada keneler memeliler yerine kertenkeleleri ısırmayı tercih ediyor.Klempner’a göre enjeksiyonun temel fikri, Lyme hastalığının görüldüğü bölgelerde yaşayan, çalışan ya da seyahat eden kişilerin bunu kene mevsiminin başında yaptırması ve daha sonra ikinci bir doz alması.Ürün TNX-4800 adıyla biliniyor ve güvenli dozun belirlenmesi ile olası yan etkilerin tespit edilmesini amaçlayan Faz 1 klinik denemelerini tamamlamış durumda. Şirketin internet sitesine göre Tonix Pharmaceuticals, ürünü 2025 yılında lisansladı ve gelecek yıl Faz 2 klinik denemesi başlatmayı planlıyor.

Bu arada bir diğer ilaç şirketi olan Tarsus Pharmaceuticals, köpeklerde kullanılan kene karşıtı bir ilacın etken maddesini kullanan bir hap üzerinde çalışıyor.TP-05 adlı ilaç, kenelerin sinir sistemine müdahale ederek onları hızla öldürüyor. İlacın, keneler Lyme hastalığına neden olan bakterileri ve diğer patojenleri bulaştırmaya fırsat bulamadan bunu yapabilmesi umuluyor.Köpeklerde bu ilaç çiğnenebilir tablet şeklinde kullanılırken, insanlarda hap formunda olacak.Tarsus, bu yıl mart ayında insanlar üzerinde Faz 2 klinik denemesine başladığını duyurdu.Sonuçların gelecek yılın ilk yarısında açıklanması bekleniyor.Connecticut’taki Yale Halk Sağlığı Okulu’nda Emeritus epidemiyoloji profesörü olan ve onlarca yıldır Lyme hastalığı da dahil olmak üzere vektör kaynaklı hastalıklar üzerinde araştırmalar yapan Durland Fish, “Bunun oyunun kurallarını değiştireceğini düşünüyorum” diyor.Fish’e göre bu hap, babesiyoz ve anaplazmozis gibi giderek yaygınlaşan diğer kene kaynaklı hastalıkları da önleyebilir.Ancak bu seçeneklerin ne zaman ve hatta kullanıma sunulup sunulmayacağı belirsizliğini koruyor.Bu arada en iyi korunma yöntemi, en başta kene ısırıklarını önlemek. Bu da uzun otlardan uzak durmak, koruyucu giysiler giymek ve eve döndükten sonra duş alıp vücudu kene açısından kontrol etmek anlamına geliyor.Hu, bu denenmiş ve etkili yöntemlerin gerçekten işe yaradığını, ancak insanların bunları uygulamakta zorlanabildiğini söylüyor.Hu, “İnsanlar yorgun oluyor ya da gece geç saatlere kadar dışarıda kalıyor, çocuklar ise huysuzlanabiliyor” diyor.Bu nedenle, insanların kullanabileceği ancak dışarı her çıktıklarında hatırlamak zorunda olmayacakları bir aşı ya da ilacın “gerçekten bir halk sağlığı faydası sağlayabileceğini” söylüyor.Orijinali İngilizce olan bu makalenin çevirisinde yapay zekadan yararlandık. Yayınlanmadan önce çeviriyi bir BBC gazetecisi kontrol etti. .