“Siyasi partiler, ranta aracılık yapan kurumlardır”

Özlem ÇİMENDAL

Siyaset Bilimci Doç. Dr. Bülent Evre, Yeni Bakış’a yaptığı açıklamada, ülkede koalisyonlu hükümetlerin başladığı 1990’lı yıllardan günümüze kadar bakıldığında bir hükümetin ortalama ömrünün 1,5 yıl olduğunun görüldüğünü dile getirdi.

Evre, “Bu oldukça istikrarsız bir yapı... Başkanlık sistemini savunanların büyük bir kısmı özellikle başkanın görev süresinin sabit olmasını göstererek daha istikrarlı olduğunu iddia etmektedirler. Bu, ilk bakışta, daha istikrarlı gibi görünse de sabit görev süresi kendi başına verimliliği garantilemez” diye konuştu.

Ülkede son zamanlarda dile getirilen “Başkanlık sistemi” ile ilgili analizlerde bulunan Evre, Başkanlık sisteminde, tam güçler ayrımı prensibine göre başkanın atadığı bakanların, parlamanter değil, dışarıdan olmak zorunda olduğuna vurgu yaptı.

Evre, KKTC’de eş-dost-yakın akraba faktörlerinin düşünüldüğünde partizanca eğilimlerin varlığının göz önünde bulundurulmasıyla dar ve kendi çevrelerinden atama yapılacağı ihtimalinin hiç de şaşırtıcı olmayacağını ifade etti. 

KKTC siyasal rejimine ilişkin Yeni Bakış’a önemli değerlendirmelerde bulunan Siyaset Bilimci Doç. Dr. Bülent Evre, ülke siyasetinin yapısının, iktidarda kalma sürelerini belirleyen etkenler ve çarpık yapıyı oluşturan etmenler ve çıkış yollarının oluşturduğu çarpıcı tablosunu ortaya çıkardı.

“Çok yönlü değerlendirme şart”

KKTC’nin her yönü ve her alandaki değerlendirmesinin öncelikli olarak ülke sorunlarına ilişkin tartışma veya çıkış yolu arayışlarının ışığı çerçevesinde yapılması gerekliliği üzerinde duran Evre, birçok kesimden birçok görüşün ortaya konulduğu yapay bir tartışma platformunda sadece konuşarak bir ilerleme kaydetmenin mümkün olmadığına işaret etti.

“Teşhis yapmadan, tedaviye geçmek daha kötü sonuçlar doğurur”

Zaman zaman birtakım çevrelerin ülkenin içinde bulunduğu durumdan kurtulmasının Başkanlık sistemi ile mümkün olacağı görüşünü dile getirmesini de değerlendiren Evre, “Ne var ki bütün sorunları, tek bir faktöre (kişiye, partiye, hükümet modeline vs.) indirgeyemeyiz. Siyasal sistemimizle ilgili yaptığımız tartışmalarda, konu başkanlık sistemine gelip takılıyor; fakat öncelikle sorunlarımızla ilgili teşhislere ihtiyacımız var. Teşhis yapmadan, tedavi yapmaya kalkarsak, istediğimiz sonucu yine alamayız; tam tersine daha kötü bir sistem de yaratabiliriz” şeklinde konuştu.

“Öncelikli tartışma Başkanlık değil…”

 KKTC siyasal rejimine ilişkin öncelikli tartışma konusunun, Başkanlık modeli değil, demokrasi ve hukuk devleti olması gerektiğini vurgulayan Evre, “Gündelik hayatımızı etkileyen kamu politikalarının, toplumdaki paydaşlarla birlikte mi yoksa dayatmayla mı oluşturulduğu, hükümet modelinden daha önemli ve demokratik seviyemizle ilgili bir meseledir” dedi.

“Yasalar ve kurallara uyulmaması ciddi sorunların göstergesi”

Evre, ülkede belirli kişilere yönelik yasa çıkarılması veya yöneticilerin kendilerini kurallara uymak zorunda hissetmemelerinin, hukuk devletine ilişkin ciddi sorunlar olduğu anlamını taşıdığını ifade etti.  

“Bir hükümetin ömrü ortalama 1,5 yıl”

Ülkede koalisyonlu hükümetlerin başladığı 1990’lı yıllardan günümüze kadar bakıldığında bir hükümetin ortalama ömrünün 1,5 yıl olduğunun görüldüğünü dile getiren Evre, “Bu oldukça istikrarsız bir yapı. Başkanlık sistemini savunanların büyük bir kısmı özellikle başkanın görev süresinin sabit olmasını göstererek daha istikrarlı olduğunu iddia etmektedirler. Bu, ilk bakışta, daha istikrarlı gibi görünse de sabit görev süresi kendi başına verimliliği garantilemez” diye konuştu.

“Başkanlık sisteminde bir başkan 5 yılı verimsiz de geçirebilir”

Başkanlık sisteminde bir başkanın 4-5 yıl boyunca son derece verimsiz bir dönem de geçirebileceğinin de göz önünde bulundurulmasının da altını çizen Evre, “Dahası, yürütmenin görev süresi yasamaya bağlı olmadığı için başkan kişisel bir yönetime de kayabilir. Ülkemizdeki yöneticilerin hukuk devleti nosyonu eksikliğini hesaba katarsak, başkanlık modeliyle birlikte böyle bir riskin bulunduğunu kabul etmek gerekir” ifadelerini kullandı.

“Özgürlük, yaşam kalitesi ve güvenlik, gayriresmi kurumlarla ilişkili”

Öte yandan bir ülkenin yaşam kalitesini, özgürlük ve güvenlik gibi değerlerini sadece hükümet modeline bağlı olamayacağını böyle bir değerlendirmenin yanlış olacağını ifade eden Evre, bunu etkileyen birçok değişken olduğunu kaydetti.  KKTC’nin resmi kurumsal yapılarının ardında yatan gayriresmi kurumların yaşam kalitesi, özgürlük ve güvenlik birleşenlerinde daha etkili olduğunu düşündüğünü söyleyen Evre,  “İstediğiniz yasal ve kurumsal düzenlemeyi yapın, sonuçta iş, insan faktörüne gelip dayanıyor; yüzyıllardır biriktirdiğimiz alışkanlıklar, gelenekler, pratikler gibi davranış kalıplarımız, resmi kurumlarımızı derinden etkilemekte ve çalışma tarzını belirlemektedir” şeklinde konuştu.

“KKTC’de eş-dost, yakın-akraba gibi birincil ilişkiler etkili”

Başkanlık sisteminde, tam güçler ayrımı prensibine göre başkanın atadığı bakanların, parlamanter değil, dışarıdan olmak zorunda olduğuna vurgu yapan Evre, KKTC’de eş-dost-yakın akraba faktörlerinin düşünüldüğünde partizanca eğilimlerin varlığının göz önünde bulundurulmasıyla dar ve kendi çevrelerinden atama yapılacağı ihtimalinin hiç de şaşırtıcı olmayacağını ifade etti ve şöyle konuştu: “Bu da ilk bakışta, işi bilen uzman kişilerin yürütmede olacağı izlenimi verebilir. Fakat sosyolojik yapımızda eş-dost, yakın-akraba gibi birincil ilişkilerin hala hakim olması; siyaset kültürümüzün partizanlık eğilimi gibi faktörleri dikkate aldığımızda, başkanın atayacağı bakanları, kendi dar çevresinden atayabilme ihtimalinin yüksek olduğunu görmek gerekir. Nitekim bu soruna ABD dışındaki çevre veya yarı-çevre ülkelerinde de sıkça rastlanmaktadır. Ayrıca bugünkü sistemimizde de teknik makamlara yapılan siyasi atamaların, liyakatle doğrudan ilişkili olmadığını hepimiz biliyoruz.”

“Uzlaşma daha güç olabilecektir”

Ülkelerin yönetildiği birbirinden farklı her yönetim sisteminin birtakım avantajları olduğu kadar dezavantajlarının da olacağına değinen Evre, “Fakat muhtemel bir çözüm durumunda iki toplumlu ve iki kesimli bir federasyon öngörüldüğü için burada siyasal iktidarın iki toplum arasında nasıl paylaşılacağı ve nasıl işbirliği yapılacağı, öncelikli sorun haline gelmektedir. Çözüm durumunda parlamanter sistem olduğu takdirde bir cumhurbaşkanı ve bir başbakan olacaktır; bunlar iki toplum arasında paylaşılacağı için devletin başkanı bir toplumdan, başbakanın ise diğer toplumdan olması ve uyumlu çalışmaları gerekir; diğer yandan başbakanın iş yapabilmesi için parlamentoda tutarlı bir çoğunluğa sahip olması gerekecek ve bu çoğunluğun hem Rumlardan hem de Kıbrıslı Türklerden oluşması gerekecek. Böyle bir modelde bir yasa veya politika için birçok tarafın onayını alma zorunluluğu doğacağı için doğal olarak veto oyuncularının sayısı da fazla olacak ve uzlaşma daha güç olabilecektir” ifadelerini kullandı.

“5 Rum bakana karşı 1 Türk bakanın onayı yeterliyken…”

Dönüşümlü başkanlık sisteminin iki toplumlu federal yapıda daha işlevsel olacağı görüşünü de ifade eden Evre, “Böyle bir yapıda başkan, senato ve temsilciler meclisinden bağımsız olarak icraat yapma imkanına sahip olacaktır. Fakat şu an masada görüşülen modelin saf başkanlık olmayıp, yürütmenin bir kurula verildiği kolejyal bir sistem olduğu anlaşılmaktadır. Bu çerçevede yürütmenin nasıl karar alacağı önemlidir. Şu an masada uzlaşıldığı anlaşılan kural, basit çoğunluk ve her toplumdan ¼ oran şartının aranmasıdır. 7 Rum ve 4 Kıbrıslı Türk’ten oluşacak olan yürütmede, 5 Rum bakana  karşı, bir Türk bakanın onay vermesiyle karar alınabilecekken, 4 Türk bakanın onayladığı bir konunun geçmesi için 2 Rum bakanın onaylaması gerekecektir. Bu modelde Kıbrıslı Türklerin etkin katılımının olmadığını anlıyoruz” dedi.

“Yürütme etkin ve verimli olamayacak”

 Yine bu modelde bir Kıbrıslı Türk başkan olsa bile, yürütme kolejyal olduğu ve etkin katılım yeterli olmadığı için yürütmenin etkin ve verimli olmasının güçleneceğini söyleyen Evre,  “Oysa saf başkanlık modelinde, örneğin bir Kıbrıslı Türk başkanlık görevini devraldığında, kendi toplumsal duyarlılıklarını da yansıtan daha etkin bir icraat yapma imkanı doğabilecektir” diye konuştu.

“Sorunları sadece siyasilere veya sisteme yüklemek yanlış”

İçerisinde bulunulan dönemin dalga dalga ülkeyi sardığı sorunları tek taraflı olarak siyasilere veya sisteme yüklemenin en kolay yol olduğunu ifade eden Evre, hiçbir siyasal sistem ve siyasal aktörlerin, toplumdan bağımsız veya toplumun üzerinde olmadığının unutulmaması gerektiğini vurguladı.

“Toplum siyasete güvenmiyor ancak siyasetçinin dayanağı yine halktır”

Hangi sisteme geçilirse geçilsin, sonuç olarak bu yapının toplumun içinde yer alarak, toplumsal bağlamda iş görerek, toplumun özelliklerini taşıyacağını söyleyen Evre, “Toplumun siyasete ve siyasetçiye güvenmediği doğrudur; fakat mevcut siyasal sistemin ve siyasetçilerin dayanağının da yine toplum olduğunu unutmamak gerekir” dedi.  Sorumluluğu ortak paylaşmak gerektiğinin altını çizen Evre, “Mevcut sistemin değişmesini istiyorsak, nasıl bir sistem istediğimizin de adını koymak ve gereğini yapmak durumundayız” ifadelerini kullandı.

“KKTC’nin siyaset anlayışı; kişisel rant, partiye veya siyasetçiye yakınlık”

Ülkenin mevcut siyaset anlayışının, kamusal içeriğinden boşalmış, kişisel rant sağlama faaliyetine dönüştüğünü dile getiren Evre, “Siyasal partiler de bu ranta aracılık eden kurumlar olarak iş görmekte. Rantın paylaşımında gözetilen kriterler ise partiye veya siyasetçiye yakınlık oranı oluyor. Bizim gibi küçük toplumlarda bu tarz bir siyaset ise kaçınılmaz olarak adaletsizlik, güvensizlik ve yabancılaşma gibi duygularının kaynağı haline geliyor” şeklinde konuştu.

“Yeni yüzler, alternatif siyaset anlayışını taşıyabilmeli”

Önemli olanın KKTC’deki mevcut siyaset anlayışının sorgulanması olduğunu ifade eden Evre, “Sadece sözüm ona yeni yüzlerin siyasette arzı endam etmesi değil, fakat alternatif olabilecek bir siyaset anlayışının taşıyıcısı olabilmeleridir” dedi.