Bize ne verecekler yerine biz ne yapabiliriz

Aliye Ummanel ile, alışık olmadığımız ve bize ne verecekleri yerine, kendimiz için ne yapabileceğimizi konuştuk.

Röportaja başlamadan ve sonrasında konuştuklarımızı da mümkün olsa ve sizlerle paylaşma şansımız olsaydı keşke…

Umudu, geleceğe güvenle bakmayı ve eleştirmeden, sızlanmadan olanı olduğu gibi konuşmayı unutmuşuz galiba.

Teşekkürler sevgili Aliye… Lefkoşa Belediye Tiyatrosu gibi kaliteli bir kurumun sizler gibi güzel bir ekibin ellerinde olması ülkemde güzel şeyler de olduğunun müjdecisi gibiydi benim için. Okurlarımızın, özelikle de tiyatroyu seven okurlarımızın büyük tat alacağı bir röportajı gazetemizde yayınlamamıza verdiğin emek için teşekkür ederiz.

Dr. Çiğdem DÜRÜST

Ç.D.: Kıbrıs Türk tiyatrosunu konuşalım biraz. Ne görüyorsun?

A.U.: Eemmm… Uzunca bir yol gelmiş, fakat hala yolun başında olan bir alan görüyorum. Getirdiği, kendi kimliğine kattığı çok fazla şey olan bir tarihsel süreç geçirmiş ama hala bir kimlik tanımı yapma ihtiyacı olan bir alan görüyorum. Hem gelişmekte, hem de değişimi, dönüşümü, zamanı yakalama ihtiyacı içinde bir alan görüyorum. Ben kendimi de içinde bulunduğum, ürettiğim, sanat ürettiğim kurumla birlikte bu sürecin önemli bir parçası olarak görüyorum. Şimdilik böyle başlayalım, açılsın…

Ç.D.: Eğer bugün sen, Aliye Ummanel, Kıbrıs Türk Tiyatrosu’nun kimliğini şekillendirecek kişi olarak seçilmiş kişi olsaydın, Kıbrıs Türk Tiyatrosu için nasıl bir kimlik oluştururdun?

A.U.: Tabii ki bunu, “haddime değil” diye cevaplamak istiyorum söze başlarken. Bugüne kadar, farklı tarihsel süreçlerde, çok önemli, emekler vermiş neredeyse bu yolun yapıtaşlarını koymuş insanlar var. Oyuncular var. Yönetmenler var. Fakat “Ben bundan sonra, ne yapmak isterim?” diye sormak istersen, onunla ilgili yanıtlamaya çalışayım. Benim için Kıbrıs Türk Tiyatrosu demek, kendi dilini oluşturmuş kendi diliyle kendi hikayelerini anlatan bir tiyatro demek. Bu, hem bizim kültürel kimliğimizden kaynaklanan, hem de kendi kültürel, tarihsel, hatta sosyolojik ve psikolojik öğelerimizi barındıran bir dil anlamına geliyor. Dolayısıyla, aslında, Kıbrıs Türk Tiyatro kimliğinden bahsedecek olursak, ilk önce kendi yazdığımız eserlerimizden bahsetmek gerekir. Kıbrıs Türk Tiyatrosu’ndan bahsedecek olursak, ilk önce, Kıbrıslı Türk yazarlardan bahsetmemiz gerekir. Daha fazla yazarın, daha fazla tiyatro eseri kotarması gerekir. Bununla birlikte, yabancı yazarların metinlerini, çeviri metinleri kotarırken de rejisörlerin Kıbrıs Türk kimliğine duyarlılığıyla belki de metinlere yaklaşması gerekir. Burada metinleri bilinçsizce kendimize uydurmaktan bahsetmiyorum. Metinleri bir Kıbrıslı gibi okumaktan bahsediyorum. Bununla beraber, tiyatro zamanın ruhuyla ilgilenen bir sanat… Ölümsüz bir sanat o yüzden zaten. Antik Çağlar'dan bugüne kadar gelmeyi başarmış ve bundan sonra da devam edecek olan bir sanat dalı… Bunu nasıl yaptı? Her zaman, tarihin bir nevi tanığı olarak. İçinde yaşanılan çağın tarihsel-politik süreçlerini değerlendiren, gözlemleyen, yorumlayan bir nevi, tiyatro sanatını toplumun iyileşmesine adayan yazarlar rejisörler, tasarımcılar, oyuncular sayesinde başardı. Bundan sonra da böyle olacak. Dolayısıyla ben Kıbrıs Türk Tiyatrosu’ndan bahsederken demek ki Kıbrıslı Türk sanatçıların, tarihin, zamanın, yaşadıkları çağın tanıklığını yapmasını bekliyorum. Ve bu şekilde üreterek, Kıbrıslı Türk bir tiyatro kimliğinin oluşmasına katkıda bulunmasını bekliyorum.

Ç.D.: Kıbrıs Türk Tiyatrosu’nun tarihsel bir derinliği olduğundan ve bunun geleceğe doğru taşınacağından bahsettin. Peki, devam ettirecek nesli nasıl görüyorsun? Yani kısacası, sonraki neslin tiyatroya ilgisini nasıl buluyorsun diye basitleştireyim soruyu.

A.U.: İlgisini dersen, şöyle yaklaşabilirim buna: Çok parlak gençler olduğunu görüyorum etrafımda. (Kahkahayı daha anımsatan bir gülümsemeyle ekliyor:) artık gençler diyebilirim galiba ben de onlara yaşım itibariyle… Dediğim gibi tiyatro zamanı ruhu yakalamak zorunda. Bunun için, hem tiyatronun edebi yönü giriyor, hem reji olanakları giriyor, hem oyunculuk yaklaşımları giriyor… Her yönüyle böyle... Yeni nesil de aslında bütün bunları yenileyerek geliyor. Dolayısıyla, aslında, benim beklentim yeni nesilden değil. Bizden... Yani onlar nasıl olsa kendi çağlarının duyarlılıklarıyla üretmeye ve yaratmaya devam edecekler. Burada önemli olan bizim oraya ayak uydurabilmemiz galiba. Yeni nesilden çok, ben hala bizden bekliyorum... Dediğim gibi zamanın ruhu var. 10 yıl önceki tiyatro olanaklarıyla, yine aynı şekilde edebiyattan rejiden ve tüm üyelerden bahsediyorum, teknik olanaklardan bahsediyorum, bugünün olanakları aynı değil. Seyirci ile tiyatro arasındaki ilişki aynı değil bir kere. Çünkü seyir denen şey, seyretme eylemi, biçim değiştiriyor. Ve bu çok hızlı oluyor son birkaç on yılın içinde. Yani televizyon, ardından internet, ardından bugün çok hızlı bir değişim içinde olan teknolojik olanaklar, seyretme eylemini, bir kere o psikolojik süreci bile değiştirmeye başlıyor. Bugün için diyebilirim ki seyircinin eserle ilişkisi neredeyse bir tüketim haline dönüşmüş durumda. Seyrettiğimiz şey ile kurduğumuz bağın içeriğinden bahsediyorum şu an… Seyirci ve seyrettiği şey arasındaki mesele, çok hızlı tüketime dayalı bir meseleye dönüştü artık. Ve çok daha hızlı, çok daha sabırsız, tahammülsüz izliyor, seyrediyoruz. Bizler sanatımızı icra ederken bu gerçeği de göz önünde bulundurmak durumundayız mesela. Ve şunu hissediyoruz mesela: Benim bile 10 yıl önceki sahneleme biçimimle, bugün sahnelenme biçimim arasında dağlar kadar fark vardır. Ve olmak da zorunda... Çünkü seyircinin o oyunla olan ilişkisi, hem bu saydığım sebeplerden değişiyor hem de tabii ki bizim içinden geçtiğimiz tarihsel politik süreçten dolayı değişiyor. Dolayısıyla aslında daha çok şu kuşağın sanatçıları, kendilerinden sonra gelen kuşağın sanatçılarını hep böyle göz önünde bulundurarak, kendini yenileyerek devam etmek zorunda gibi bir sonuca varıyorum.

Ç.D.: Az önce verdiğin cevap, benim için çok ders nitelikli bir cevap oldu Aliye. “Tiyatro, zamanın ruhunu yansıtır” dedin. Bu benim aklıma şu cümleyi getirdi: İçinde bulunduğum zamanın ruhunu ne kadar iyi yaşar ve yaşatırsam, gelecekteki de kendi zamanın ruhunu benimkiyle daha iyi kuracak ve kendininkini daha iyi yansıtabilecek.

A.U.: Kesinlikle… Benim, şu an bir kurumun sanat yönetmeni olarak en büyük kaygım, bu kurumla ilgili: Bu kurumun seyircisini gençleştirmek. Sen, her zaman bizim yaşadığımız süreçlerin içinde olan ve tiyatromuzu iyi takip eden birisi oldun. Ve aslında seyirci yönünden ne kadar sağlam temeller üzerinde, ne kadar sağlam bir yerde durduğumuzu da görüyorsun. Bu demek değildir ki, beş yıl sonra da böyle olacağız. Ve on yıl sonra da böyle olacağız. Biz bunu ancak ve ancak, şu anda, gençlere ulaşabildiğimiz ölçüde böyle kılabiliriz. Bu şekilde sürdürebiliriz. Bu nedenle de bu benim aslında çok fazla kafa yorduğum bir şey. Sen sorduğun zaman da, başlıca meselemiz buymuş gibi hissettim ve o şekilde yanıt verdim.

Ç.D.: Lefkoşa'da gerçekleştirilen Tiyatro Festivali'nin yoğun bir izleyici kitlesine sahip olması aslında sahnedekileri de onore ediyor. Ve sahneden inen sanatçılara, onların konuşmalarına, kulak misafiri olduğum zaman da bundan çok hoşlandıklarını duyabiliyorum bazan. Aslında izleyicinin çokluğuna şaşırdıklarına da şahit olmuşluğum vardır. Şimdi seninle Kıbrıs Türk Tiyatrosu’ndan konuşurken, acaba bir Kıbrıs Türk Tiyatrosu festivali şeklinde de tasarlanacak bir festivale ilgi sence nasıl olurdu?

A.U.: Festivalin tamamen Kıbrıslı Türk sanatçıların üretim alanlarından beslenen bir festival olacağı ortamdan bahsediyorsun sanırım. Çiğdem, burada öncelikle bahsettiğin seyirci meselesine değinmek istiyorum. Adını anmadan geçmeyeceğim kişiler var. Biri festivalimizi başlatan ve uzun yıllar sürdürülmesini sağlayan Yaşar Ersoy. Diğeri şu anda büyük bir emekle festivalin sürdürülmesini sağlayan Kıymet Karabiber… Festival, başladığı günden beri potansiyeli yüksek Lefkoşa Belediye Tiyatrosu seyircisini yanına alarak, bununla birlikte kendi seyircisini de yaratarak ve çoğaltarak bugünlere ulaştı. Ve dediğin gibi, gelen ekipler de bu seyircinin yoğunluğu karşısında etkileniyorlar. Diğer bahsettiğin mesele, Festival’in içeriğiyle ilgili daha çok: Aslında bunu gerçekleştiren festivaller var ülkemizde. Beşparmaklar Tiyatro Festivali ve Mesarya Tiyatro Şöleni ülkemiz ekiplerine yer veriyor, hatta bizler de yer alıyoruz bu alanlarda. Tabii ki ben şunu söylemek istiyorum: Bu tamamen hangi misyonla yola çıktığınızla alakalı. Biliyorsunuz bizim festivalimiz uluslararsı nitelikte başladı ve üç kentte birden sürdürülüyordu. Ardından yaşanan süreçlerel bugünkü konumuna ulaştı. Bu bir süreç ve imkan meselesidir. Biz kendi festivalimizi daha çok, daha fazla imkân tanındığı takdirde; gerçi tanınmasa da biz o imkanları yaratmak için mücadele etmeye devam ediyor olacağız bugüne kadar yaptığımız gibi, dönüştürmeye ve geliştirmeye devam edeceğiz… Daha fazla ülkeden ekiplerin kendi ülkemizin eserleriyle bir arada sunulmasını sağlamak için de çalışacağız… Bu tür alanlar öncelikle toplumların kendi sanatını tanıttığı, iletişim yoluyla başka mecralara taşıdığı alanlardır öncelikle…

Ç.D.: Kıbrıs'ta ki üniversitelerden kaçının tiyatro bölümü var?

A.U.: Girne Amerikan Üniversitesi ve Yakın Doğu Üniversitesi olmak üzere iki tane Tiyatro Bölümü olduğunu biliyorum.

Ç.D.: Nasıl buluyorsun?

A.U.: Yani bu bölümlerin içinde hiçbir zaman bulunmadığım için akademik olarak değerlendirme olanağım yok. Buradaki eğitim kadrosu, akademik kadro çok önemli tabii ki. Fakat orada okuyan öğrencilerin daha fazla sanatla iç içe olacağı bir yerde yetiştirilmelerinde sanırım yarar var.

Ç.D.: Aslında sormak istediğim soruyu belki de daha cesur sormalıyım. Ben Kıbrıs’taki üniversiteleri çok eleştiririm. Çünkü Kıbrıs'a  dair yeterince bilimsel çalışma olmamasına karşın, bunun yapılması için gerekli ortamı yeterince oluşturmadıklarını düşünüyorum. Bu soruyu sana sorma nedenim tam olarak da şuydu: Kıbrıs Türk tiyatrosunun gelişimine ne kadar katkı koyabiliyorlar sence? Sen bir kurumun sanat yönetmeni olarak bunu nasıl değerlendiriyorsun?

A.U.: Çiğdem, bunu şöyle açıklamak istiyorum: Bunu değerlendirmek için henüz çok erken. Yani benim bunu şu an yanıtlayabilmem için henüz çok erken. Çünkü buradan mezun olan gençlerin ne yaptıklarını görmek için de biraz daha zaman vermemiz gerektiğini düşünüyorum. Girne Amerikan Üniversitesi, bildiğim kadarıyla ilk mezunlarını verdi henüz. Tanımaya çalışıyoruz gençleri. Nasıl bir donanımla oradan çıktıklarını… Fakat şunu söyleyebilirim ki sanat eğitimi bir müfredattan ibaret değildir. Bir bütündür. Burada sadece sanatımızla ilgili teknik bir donanım sağlanmaz, bir sanat anlayışının, dünya görüşünün temelleri de atılır. Geleceğin sanatçılarının, içinde kendine belli bir donanım sağlamaya çalıştığı tiyatro bölümü ya da konservatuvarın hangi coğrafyada konumlandığı, hangi hocalar tarafından yürütüldüğü o kadar önemlidir ki… Bu alandaki eğitim, bu bölümler dışında neyle donandığınızla çok alakalı. Almanya’da Berlin’de mi, Londra’da mı, İstanbul’da mı aldığınız çok önemli, onlarca tiyatronun yer aldığı yüzlerce oyunun sahnelendiği bir kentte mi alıyorsunuz, bunlar önemli… Şunu da eklemekte yarar var: hiçbirimiz okulu bitirdiğimizde sanatçı değiliz. O yüzden okulu yeni bitirmiş olan gençlerin de mezun olduktan sonraki meseleleri de önemlidir. Tabii ki orada bir altyapı sağlanır onlara. Ve oradaki akademik kadro burada çok belirleyicidir. Buradaki akademik kadro alt yapınızı belirler. Bu hem oyunculuk hem de kuramsal bölümler için geçerli… Mesele ondan sonra başlıyor. Yani siz bir teknik donanımla geliyorsunuz, bir tiyatroda çalışmaya başlıyorsunuz. Sizin sanatçı olup olmayacağınızı ondan sonrası belirliyor. Ahlaki duruşunuz, karakteriniz, kişiliğiniz, ekip içindeki durumunuz, nasıl çalıştığınız, dünyaya bakışınız, toplumsal politik duruşunuz sizin nasıl bir sanatçı olduğunuzu belirliyor. Ha eğer eğitim aldığınız bölümde, bu yönden size katkıda bulunacak hocalarla karşılaştıysanız, bu büyük bir şanstır işte.

Ç.D.: Bir sanatçı olmadığım için, ya da bu alanda eğitimim olmadığı için, kavramsal hatalar yapmamak adına titizlikle sözcüklerini seçmeye çalışıyorum…

A.U.: Hayır hayır… Hiçbir şeyi herhangi bir hatayı düzeltmek için söylemiyorum aslında… Sadece açıklayıcı olmaya çalışıyorum ki soruların yanıtlarını verirken kendime çıkış noktaları bulabileyim.

Ç.D.: Ben tiyatroda izlediklerimi daha çok duygularımla, sonra da düşüncelerimle yorumlamaya çalışan bir izleyiciyim mesela... Belki de birçok insan benim gibidir. Ve herhalde bunların bir kısmı ya da birçoğu size dönüyordur. Sizin sahnelediğiniz, kurumunuzun sahnelediği ya da paydaşlık ettiğiniz kurumların sahneledikleri oyunlarla ilgili seyircilerden dönüt aldığınız zaman ne hissediyorsunuz? Özellikle de Kıbrıslı Türk tiyatro izleyicisi ile ilgili Aliye'nin kafasında oluşanı merak ediyorum.

A.U.: Büyük bir tevazu gösterdin bir kere. Lafa girerken, sorunu sorarken… Bir defa senin görüşlerin, eleştirilerin bizim için her zaman çok değerli olmuştur. Onu söyleyerek söze başlayayım…

Ç.D.: Teşekkür ederim.

A.U.: Çünkü hep takip ediyorsun ve eleştirilerde getiriyorsun aslında. Seyircilerle olan ilişkiye gelince, yani oyunların ilişkisine gelince: Biz aslında, her bir oyunla, belli bir söz söylüyoruz. Yani biz aslında tiyatroyu ihtiyaçtan yapıyoruz. Biz bir söz söyleme ihtiyacı ile yola çıkıyoruz. Dolayısıyla, her oyunda aldığımız reaksiyon da değişiyor. Söylediğimiz söze seyircinin verdiği tepkiyi izliyoruz esasında. Kimi zaman bu bir çatışmadır. Kimi zaman “benim aslında ihtiyacım olan, konuşmaya  ihtiyaç duyduğum şeyi anlatmama imkan sağladınız” gibi bir tepkidir. Ben bunların en etkileyicilerini, kendi yazıp yönettiğim oyunlarda yaşadığımı söyleyebilirim. Senin de takip ettiğin Passa Tempo, Kayıp ve Ev oyunlarında, benim seyirciden aldığım tepki, kendi sanat yolumda olağanüstü bir tecrübe oldu. Unutulmaz deneyimlerdi her biri. Seninle de yazıştık, konuştuk hatta o arada bunlarla ilgili. Olağanüstüydü. Ve dokunulması gereken bir yere dokunmuş, 3 oyunun her seferinde daha önce konuşulmamış, Kıbrıs Türk seyircisi açısından, bizim toplumumuzda daha önce sahnede dillendirmemiş deşilmemiş, açılmamış konulara parmak basmıştık aslında. Yazar olarak ben ve Belediye Tiyatrosu'ndaki tüm ekibimiz için bu konuların konuşulmasını sağlamak bile önemliydi. Seyirci Passa Tempo’dan itibaren bir tür arınma yaşıyordu bir yandan bu oyunlarla. Fakat tabii ki tiyatro izleyicisinin meselesi sadece bu değil. Kendi yaşadığı tarihsel ve ruhsal süreçlere şahit oldu; ortak süreçlere. Bir de toplumsal hataların görülmesine belki… Bireysel yaşanmışlıkların hatırlanmasına katkıda bulunmuş oluyorsunuz. Yani bu sadece duygusal bir süreç değil, düşünsel de bir süreç oluyor diğer taraftan. Ve belki de özeleştiri getirmesine de katkıda bulunuyorsunuz seyircinin. Her üçünde de aynı tecrübeyi yaşadık... Bu tepkinin en güzeli, anında gerçekleşendir. Yani o salonda, alkışlarla… Ya da hemen fuayede sözlerle dile getirilendir… Olumlu ve olumsuz her şey bizim için en değerlisini oluşturuyor. Öyle ifade etmeye çalışayım.

Ç.D.: Bana, şu anda yazarlığını senin yaptığın ve Lefkoşa Belediye Tiyatrosu ekibinin ortak çalışmasıyla üretilmiş Ev oyununu anımsattın. Oturduğum yeri, sahnede izlediklerimi, onlardan ne kadar etkilendiğimi ve hatta gözyaşlarım nasıl sildiğimi de… anımsattın bana. Oraya götürdün beni tekrardan. Teşekkür ederim. Böyle bir oyunu, Kıbrıs Türk tiyatrosuna kazandırdığınız için de ayrıca teşekkür etmeliyiz galiba. Benim içimden, benim bildiğim, benim yaşadığım şeyleri orada görebiliyor olmak, topluma başka bir psikolojik tesir  sağlıyor. Ve belki de başka bir yorum hakkı tanıyor. Vermiş olduğu yorum hatta zihni yorarak başka bir sürece eviriliyor. Belki de bu sohbetimizin başında, benim sormaya çalıştığım Kıbrıs Türk Tiyatrosu’nun nerden gelip nereye gidiyor olduğuyla ilgili soruya daha farklı bir şekilde yorum katmış oldun, kendi tecrübelerini bizimle paylaşarak.

A.U.: O  zaman acaba Kıbrıs Türk Tiyatrosu biraz kendine doğru gidiyor diyerek bir toparlayalım…? Belki Kıbrıs Türk Tiyatrosu biraz daha kendine doğru gidiyor, kendi oluyor diyebiliriz.

Ç.D.: Kıbrıs Türk tiyatrosu, belki de hak ettiği noktada değil… Çünkü daha konuşmamıza başlarken, uzun bir yoldan gelmiş şeklinde bir tanımlama yapmıştın…

A.U.: Kıbrıs Türk tiyatrosunun kendi kimliği yok anlamında söylemiyorum. Gerçek bir tiyatro kimliğinden bahsedeceksek eğer, daha fazla oyun yazarının çıkması gerektiğine inandığımı söylüyorum. Bu kadar...

Ç.D.: Kıbrıs'ta, tiyatro sanatçısı sahneye çıktığı zaman izleyici tatmin oluyor mu sence? Ya da tam tersi izleyeceği Kıbrıslı Türk tiyatro sanatçısını tatmin edebiliyor mu Kıbrıs’ın kuzeyinde?

A.U.: Ben hiçbir zaman şey düşünmüyorum… Yani tiyatro üretenler ve tiyatro seyircisi arasındaki bağı, tiyatro sanatını icra edenlerden yana kullanarak düşünemiyorum. Yani taraf tutarak düşünemiyorum.

Ç.D.: Ama sahnede bir hissiniz var sizlerin. Ben, işte, bizim size ne his verdiğimizi de merak ediyorum.

A.U.: Tamam… Bu soruyu cevaplamam için bana biraz zaman ver lütfen… (Biraz düşündükten ve kahvesinden bir yudum aldıktan sonra…) Daha talepkâr bir seyirci olmasını çok isterdim mesela. Oradan başlayayım o zaman. Daha talepkar derken, “daha iyi sanatı” talep eden. İzlediği her oyunu alkışlamayan mesela... Her oyunu ayakta alkışlamayan… İyi ile kötüyü tespit edebilen… ‘Beğenmemekten’ çekinmeyen ve ‘beğenmeyişini’ gerekçelendirebilen… Daha iyi tiyatro salonlarını talep eden. Ve bu noktada tiyatro sanatçılarının karşısında değil, yanında yer alan belki… Yani neden daha iyi bir salonda oturmuyoruz derken, bunu, aslında, belki hem tiyatro üretenlere hem de bunu sağlayabilecek mercilere söyleyen seyirci talep ediyoruz diyebilirim. Yani izleyicinin belki de daha önceden oyunun araştırmasını yapmış olan, belki okumuş olan belki de; farklı farklı mesela, örneğin klasik bir oyun seyrederken -ki festivalde birden çok kez getirdiğimiz klasik oyunlar oldu- her birini farklı bir yönetmenden izlerken farklı neyle karşılaşacağının ilgisiyle ve merakıyla gelen bir seyirci talep ediyoruz... Öte yandan seyircinin entelektüel düzeyine güvenen, seyirciyle kurduğu bağı samimiyete dayandıran tiyatro sanatçıları da talep ediyoruz. Gerçek bir ilişki çünkü ancak bu şekilde kurulur. Yani biri diğerinden, herhangi birinin lehinde, tarafında durup da konuşmak yerine, eğer karşılıklı bir ilişkiden bahsediyorsak, gerçek bir ilişki böyle kurulur. Hem seyircinin, hem de sanatçının kendini geliştirdiği bir ilişkiden bahsetmemiz gerekir. Ve samimiyete dayanan… Ve didaktik olmayan.

Ç.D.: Şu andaki ilişkiyi nasıl değerlendiriyorsun?

A.U.: Genel olarak konuşmamı bekliyorsun fakat bunu yapabilecek gibi hissetmiyorum kendimi. Fakat kendi kurumum üzerinden  konuşabilirim... Kendi sanatsal tavrım için kişisel olarak konuşabilirim. Bu beni çok daha rahatlatır. Ben samimiyete inanıyorum. İçtenliğe inanıyorum. Didaktik tavra güvenmiyorum. Çünkü bu, sanatçıyı seyircinin üzerinde konumlandırılan bir tavır… Ve böyle bir öngörüyü yaratmaktan hoşlanmıyorum. Sanatçı, aksine sürekli kendini yenilemek, geliştirmek zorundadır. Kendi duvarlarını, sürekli, sürekli yıkmak zorundadır. Konuşmanın başında nasıl ki genç seyirciyle, gençlerle olan meselemizden bahsettik, burada da aynı şekilde. Kendi duvarlarını yıkarak, burada da zamanın ruhunu kollayarak kendini ilerletmek, geliştirmek durumunda olduğunu düşünüyorum. Samimi, içten, belki seyirciyle kol kola girerek, fakat kendimizden de sapmadan… Evet, söyleyecek de bir sözü var ve muhtemelen görülmesini istediği bir mesele var sanatçının. İşaret etmek istediği bir mesele var. Onun için tiyatro sanatını icra ediyor sanatçı. Ama bunu tepeden bakarak, parmak sallayarak, karşıda durarak yapmak yerine, kol kola girerek; belki birlikte gülerek; gülerken de bak gülüyorsun ama tam da bunun içindesin diyerek kurduğu bir ilişki ile yapabilir. Bunun için de hem seyircinin, hem sanatçının uyanık olması gerekiyor sürekli. Zamanın ruhunu kollaması gerekir derken, böyle bir şeyden bahsediyorum

Ç.D.: Biz genellikle sahneye rolü taşıyan imajı bir bütün olarak görüyoruz ve orada emeği olan diğer bir çok kişiyi ya da onu tanımlamamızı sağlayan bir çok öğeyi unutuyoruz. Yani birçok emeği ya da emek unsurunu unutuyoruz. Belki de tiyatroyu çoğu zaman sadece sözlerden ibaret saydığımız anlar bile olabiliyor. Biz böyle yaparken sanatçı açısından neyi kaçırıyor olabiliriz sence?

A.U.: Daha çok oyuncunun sahneye taşıdığına odaklanıyoruz demek istiyorsun? Düşünceyi kaçırıyor olabilir seyirci, ki bu belkemiğidir, esasıdır tiyatronun. Oyunla kurduğumuz duygusal ilişki ya da karakterle kurduğumuz empati zaman zaman bizi bundan saptırabiliyor. Ve evet esas düşünceyi yakalamaktan ya da oyun kişisinin doğrudan karakterle kurduğu özdeşlik, yine aynı şekilde, bizleri temel meseleden ve düşünceden uzaklaştırabiliyor. O biraz da yine sanatçının üstesinden gelmesi gereken bir şey. Metne yaklaşan yönetmen için de bu geçerli. Karaktere yaklaşan oyuncu için de bu geçerli. Belli bir mesafeyi korumak, bu rolü bu oyun kişisini neden sana taşıdığını ya da yönetmenin bu rolü neden sahneye taşıdığını sürekli gözetmek; oradaki entelektüel meseleyi sürekli gözetmek ve seyirciyle o bağı engelleyen her şeyi de bir nevi kontrol etmek durumunda.

Ç.D.: Sahneye taşınan sanatsal çalışmalarda, bazen biz Kıbrıslı Türkler, galiba biraz fazla affedici oluyoruz.

A.U.: Haklısın, evet çok haklısın…

Ç.D.: Eee… Daha fazlasına layıkken, layık hissederken, daha fazlasının olacağını bilirken, aslında izleyici kendisine geleni kabul ediyor. Kolay kabul ettiği için de sanatçı elindeki imkanları zorlamıyormuş gibi geliyor bana bazen. Ve öfkeleniyorum da.

A.U.: Çok haklısın. Bu, körelmenin başlıca sebebidir. Her alanda sanırım… Çok üzülerek görüyorum ki bir toplumsal yönden öğrenilmiş çaresizliğimiz var. Ve bu affediciliğimiz de bundan geliyor. Bu, aslında, her alandaki uzmanlaşmanın en büyük düşmanı… Sadece seyirci sanatçıyı affetmekle kalmaz, sanatçı kendi kendini de affeder yoksunluklarından dolayı. Bu korkunç bir şey... (Sesinde bunu ne kadar önemsediğini anlatan bir ton var. Bakışları da son derece ikna edici…) Yani bu bizim bütün temelimizi sarsabilecek, yaptığımız işler neyse, sanat olmak zorunda değil, bunu iyi yapmaktan alıkoyacak bir şey. Artık bu memleketin koşulları demeyi de bırakmak durumundayız çünkü dediğim gibi işte… Orada gelecek nesle çok güveniyorum. Bir nesil geliyor ki; çok iyi eğitim alarak geliyor. Ve benim şahsen en büyük kaygım, beş yıl sonra on yıl sonra onların gözünde nasıl olduğumuz. Çünkü onlar bizim kadar, bize karşı, bizim kendimize yaklaştığımız kadar affedici olmayabilir. Ve biz bugün, her seferinde ödün vererek onları daha kötü günlere hazırlamış oluyoruz ya da onlara daha kötü günleri miras bırakmış oluyoruz. Bunun sorumluluğu ile hareket etmek gerekiyor. Sanat bu açıdan en önemli alanlardan biridir. Çünkü bütünüyle insanın kendine saygı duymasıyla var olabilecek bir alandır sanat. İnsan kendine saygısını, yani orada üreten, orada yaratan herkesin, sanatçı olanın kendine olan saygısı ile yapmasının mümkün olduğu bir şeydir. Bunu da sanatçının kendisini affederek yapması mümkün değil. Kusurları aşmak için çabalamak durumundayız. Bu da birazcık Çiğdem, sanırım gerçekten dünyayı şu adacıktan ibaret sanarak yaşayışımızla alakalı. Hatta adacığın yarısıyla… Biraz fazla kendine güven de getiriyor bir zaman sonra. Biz buradayız, iyiyiz, yapıyoruz, satıyoruz tamamdır… Alıcısı var tamamdır. Ürettiğimiz her şey için söylüyorum bunu. Belki de sanat için de: Evet bir oyun yaptık seyirci geldi tamamdır. Bu öyle bir şey değil. Bu huzursuzluğu canlı tutmak gerek. Bu da nasıl olur? Başka şeyleri takip ederek olur. Başka tiyatroları takip ederek olur. Mümkün mertebe, kendi dışımızda bu adanın dışında, ya da şuracıkta, sınırın diğer tarafında mesela, ben kendimden örnek verecek olursam: sanatçı dostlarımın ne yaptıklarını yakından takip etmeye çalışırım. Türkiye'de nasıl bir üretim var, bunu takip etmeye çalışırım. Tiyatro nereye doğru gidiyor? Nasıl değişimler geçiriyor? Ve bunu aynı şekilde bulduğum her fırsatta başka, Avrupa'nın başka bir ülkesinde ya da gidebildiğin başka bir ülkede, orada nasıl tiyatro yapıyorlar bunu gözlemleyerek yapmaya çalışırım. Bu, kimi zaman bize kendi yaptığımız hataları hatırlatan ve bir nevi moralimizi bozan bir şey. Kimi zaman da bunları nasıl aşabiliriz diye bizi hızlandıran bir şey. Onun için gözümüzü kendimizden uzağa çevirmek, etrafa bakmak son derece önemli. Bu, hem bu yersiz kendine güveni alt etmek için; hem de gerçekten bu öğrenilmiş çaresizlikten kurtulup altı dolu bir kendine güven sağlayabilmek için önemli.

Ç.D.: Son birkaç dakikalık periyoda giriyoruz. Bir kahve söyleyelim mi tekrardan?

A.U.: Olur. Çok iyi olur.

(Kahvelerimizi söylüyoruz. Bunun için Lorenza Cafe’de, Doğanlardan biri bize yardımcı oluyor.)

Ç.D.: Az gelişmiş ülkelerde…

A.U.: (Kahkaha atıp sözümü bölerek) Bir saattir zikretmemeye çalıştım. Sonunda söyledin…

Ç.D.:(Başlangıçta neyi zikretmemeye çalıştığını ve benim neyi söylediğimi anlamamıştım. Fakat sonra bunun “azgelişmiş ülke” olduğunu kavradım) Az gelişmiş ülkelerde, sanat ve sanatçının, tiyatro ve tiyatrocunun ve tiyatro için sahneye taşınana kadar olan süreçte gerekli her öğeden bahsederken, “huzursuzluk” sözcüğünü kullanma şeklin beni çok etkiledi. Şu ana kadar, hep genel konuştuk doğrusunu istersen. Ben genel konuşurken de çok rahat etmediğini hissettirdin bana…

A.U.: Doğrudur, çünkü kendimi öyle bir otorite gibi görmüyorum.

Ç.D.: Yani dürüst olmak gerekirse, Kıbrıs Türk Tiyatrosu’na çok ciddi katkı koymuş bir kurumun bir üyesisin. Ayrıca, oranın sanat yönetmenisin. Ayrıca da çok daha uzun yıllar emek vermiş birçok insana göre, çok daha fazla şeyler üretmiş olduğunu düşünüyorum ben Çiğdem olarak. Lütfen alçakgönüllü olma! Ve bu benim düşüncem lütfen itiraz da etme…

A.U.: Tamam o zaman. (Son derece alçak gönüllü bir ses tonu ile…)

Ç.D.: (Gülümseyerek, itiraz etmesine engel olmanın verdiği keyifle:)Yaşasın otoriteyi elime aldım…

A.U.: Dersimi dinliyorum… Şimdi Çiğdem, kendi yaşamımda da, bu benim bir karakter özelliğim, genellikle olumsuz olanların üstüne gidiyorum. Yani sen, yani şu kızda şu şu şu var diye bakarsın; ama ben şu kızda şu şu şu eksik diye bakarım. Yani yaptığım şeye, gerçekten her ne yapıyorsam müthiş saygı duyarım. Ve hep böyle hedefi yukarıya bir yere koymaya çalışıyorum.

Ç.D.: Gelecekte yaşamak diyoruz biz buna…

A.U.: Evet sanırım öyle deniyor. Demin konuştuğumuzda kendini affetme meselesi var ya: Eğer insan kendini rahatlatmak isterse etrafındaki kötü örneklere bakar. Ama o huzursuzluğu besleyen şey de aslında iyi örneklere bakmaktır. Bu ülkede çok iyi şeyler de oluyor. O iyi olan şeylerin yanında durabilecek şeyler yapmaya çalışmak lazım.

Ç.D.: O genel huzursuzluk hali aslında ülkedeki durumla da alakalı bir şey. Ve görüyorum ki sanatını yaşamak ve yaşatmakla alakalı olarak da benzer bir duyguyu yaşıyorsan, onu daha iyiye evriltmek için… Sanatçı Aliye Ummanel, Kıbrıs'ın kuzeyinde, tiyatro dünyasının içindeki bir insan olarak ve buna emek veren bir insan olarak ne hissediyor?

A.U.: Olumsuzdan başlayayım: Müthiş zaman kaybettiğimizi düşünüyorum. Bu adanın politik durumunun bize hep müthiş zaman kaybettirdiğini düşünüyorum. Bu kaybedişten en fazla nasibini alan kuşaktan biri gibi hissediyorum kendimi.

(Kahvelerimiz geliyor. Bize kahve getiren Doğan'a teşekkür ediyoruz. Mesajımıza kaldığımız yerden devam ediyoruz)

Ç.D.: Arkadaşlarınla birlikte onları gözlemleyerek de fikir kazanma şansın var senin. Sence onlar neler hissediyorlar?

A.U.: Arkadaşlarım…? Bunu benimle paylaşanlar da var. Bu hissi benimle paylaşanlar da var. Ve mücadele etmemiz gereken şey, bizim, daha doğrusu bizim mücadelemizi bu çok daha önemli kılıyor. Sanatımızdaki mücadelemizi çok daha önemli kılıyor bu farkındalık. (Cümlesini kesiyor ve biraz da düşünceli kalıyor)… Evet ve burada bitirmeliyim!

Ç.D.: (Neden cümlesini kestiğini merak ediyorum ve biraz üsteleyerek) Neydi eklemek istediğin?

A.U.: Yani şöyle söyleyeyim: Bu hissimde de gerçekten çok samimiyim. Bu adadaki politik süreç hep böyle gitmeyecek. Hani iyimserlik değil ama, umutlu olmak. Sonsuza dek böyle gitmeyecek ve umutsuz olmak bizi sadece ve sadece geriye götürür. Bizden önceki kuşağın yitirdiği çok fazla olasılık var. Yani işte bir üniversiteye gidecekken gidemeyen, savaş sebebiyle mesela; başka bir yerlerde olabilecekken olamayan bir neslin çocuklarıyız pek çoğumuz. Ve ondan sonra da bu adadaki bu askıda kalmışlık durumu, onların çocukları olan bizleri etkiledi. Dolayısıyla benim için yeryüzünde hayallerini küçük tutma zorunluluğundan daha üzücü bir şey yok. Yani ben bir sanatçıyım. Ve ben sanat yapıyorsam ya da biz sanat yapıyorsak, hayallerimiz sınırsız olabilmeli. Bundan sonrasından umutluyum dediğim gibi. Dediğim gibi etrafında çok iyi eğitim alarak adaya dönen çok iyi gençler görüyorum. Birlikte dayanışmayla Kıbrıslı gençler, üretebiliyorlar. Onlar dünyaya çok farklı bakıyor ve 5-10 sene sonra, belki de çok başka şeylerle karşı karşıya getirecekler bizi. O güne kadar biz mücadele etmek ve hazırlıklı olmak zorundayız. Dünyada olan bitenin farkında olmak, sağlam ilişkiler kurmak durumundayız. Ki hem zamanı hem de coğrafyayı aşabilirim. Ve bir gün sanatımızı da yaşayabilir kılabilelim. Yani burada bitmesin. On sene sonra da,  ondan sonra da yaşayabilsin, zamanı aşabilsin.

Ç.D.: Eklemek istediğin ne var?

A.U.: Bir şey yok. Böyle güzel oldu. Söylemek istediklerim bunlardı.

Ç.D.: Çok teşekkürler Aliye. Seninle sohbet etmek güzeldi. Röportaj öncesi ve sonrasında paylaştığımız ve okurların asla bilmeyeceği bölümler de, bu da oldukça keyifliydi. Çok teşekkürler.